Dawniej: dysfunkcja ścięgna mięśnia piszczelowego tylnego – PTTD
(ICD-10: M21.4, M76.89, M66.89)
Wprowadzenie
Stopa płasko-koślawa nabyta dorosłych (ang. adult acquired flatfoot deformity, progressive collapsing foot deformity – PCFD, w dawnej nomenklaturze – posterior tibial tendon dysfunction – PTTD) to przewlekłe, postępujące zniekształcenie stopy, którego główną przyczyną jest niewydolność ścięgna mięśnia piszczelowego tylnego oraz osłabienie kompleksu więzadłowego stabilizującego łuk przyśrodkowy, w szczególności więzadła piętowo-łódkowego podeszwowego (spring ligament).
W przebiegu choroby dochodzi do stopniowego obniżenia łuku przyśrodkowego, koślawości tyłostopia oraz odwiedzenia i rotacji przodostopia. Zaburzenia te prowadzą do utraty stabilności stopy, przeciążenia struktur mięśniowo-więzadłowych i nieprawidłowej biomechaniki całej kończyny dolnej, co z czasem może powodować zmiany wtórne w stawie skokowym i stawach stępu.
Deformacja rozwija się zwykle powoli i początkowo daje mało charakterystyczne objawy, takie jak ból po przyśrodkowej stronie stopy bądź trudności w dłuższym chodzeniu. Nieleczona prowadzi do uszkodzeń więzadeł, utrwalonych deformacji oraz zmian zwyrodnieniowych, znacząco ograniczających codzienną aktywność.
Jest to jedna z najczęstszych nabytych deformacji stopy u dorosłych, szczególnie u kobiet po 40. roku życia. Ze względu na długo utajniony, stopniowy przebieg schorzenie, często pozostaje nierozpoznane we wczesnych etapach, w których leczenie zachowawcze może być jeszcze skuteczne i pozwala uniknąć operacji.
Etiologia
(Przyczyny i czynniki ryzyka)
Choroba może być bezpośrednim skutkiem określonych przeciążeń i uszkodzeń struktur stabilizujących przyśrodkowy łuk stopy lub rozwijać się jako długofalowe następstwo czynników ryzyka wpływających na kondycję ścięgien i więzadeł. Współistnienie tych elementów powoduje stopniową niewydolność kompleksu podtrzymującego łuk przyśrodkowy i prowadzi do progresji deformacji.
Przyczyny bezpośrednie
- Konstrukcja stopy, przewlekłe przeciążenie oraz mikrourazy ścięgna mięśnia piszczelowego tylnego, zwłaszcza w jego przebiegu za kostką przyśrodkową, gdzie ścięgno jest szczególnie narażone na ucisk i tarcie oraz w okolicy przyczepu do kości łódkowatej (bardzo często współistnieje z kością łódkowatą dodatkową).
- Stopniowe włóknienie, rozciągnięcie lub częściowe zerwanie włókien ścięgna, prowadzące do jego niewydolności funkcjonalnej i utraty zdolności do podtrzymywania łuku przyśrodkowego stopy.
- Degeneracja i rozciągnięcie więzadła piętowo-łódkowego podeszwowego (spring ligament), które pełni kluczową rolę w biernej stabilizacji łuku. Jego uszkodzenie pogłębia deformację i przyspiesza progresję choroby.
- Wtórne osłabienie więzadła trójgraniastego stawu skokowego, które w zaawansowanych stadiach nie jest w stanie kompensować koślawości tyłostopia.
Czynniki predysponujące
- Genetycznie uwarunkowany typ stopy, m.in. wrodzona tendencja do obniżonego łuku przyśrodkowego, nadmiernej pronacji lub obecność kości łódkowatej dodatkowej, która zmienia przebieg i warunki pracy ścięgna piszczelowego tylnego.
- Nadwaga i otyłość, zwiększające siły obciążające łuk podłużny i przyspieszające przeciążenia zarówno ścięgna, jak i więzadeł stabilizujących.
- Wiek powyżej 40 lat, kiedy naturalne zmiany degeneracyjne osłabiają tkanki ścięgniste i więzadłowe, obniżając ich odporność na przewlekłe przeciążenia.
- Częstsze występowanie u kobiet, co tłumaczy się wpływem hormonów na elastyczność więzadeł oraz częstszą predyspozycją do niewydolności przyśrodkowego łuku.
- Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) oraz inne choroby autoimmunologiczne, które prowadzą do przewlekłego zapalenia pochewek ścięgnistych, destrukcji więzadeł i wtórnej deformacji stopy.
- Cukrzyca oraz neuropatie obwodowe, zaburzające propriocepcję i mikrokrążenie, co obniża zdolności regeneracyjne ścięgien, sprzyja ich degeneracji i zwiększa ryzyko niewydolności.
- Przebyte urazy stopy i stawu skokowego, w tym skręcenia i zwichnięcia, które mogą uszkodzić struktury stabilizujące łuk przyśrodkowy.
Patogeneza
(Opis procesów biologicznych prowadzących do schorzenia)
W wyniku przewlekłych przeciążeń, zaburzeń biomechanicznych oraz predyspozycji anatomicznych dochodzi do zapalenia pochewki i postępującej degeneracji ścięgna mięśnia piszczelowego tylnego. Osłabione ścięgno traci zdolność do stabilizacji przyśrodkowego łuku stopy oraz kontroli pronacji tyłostopia podczas chodu.
Utrata funkcji ścięgna inicjuje łańcuch zaburzeń biomechanicznych, w którym stopniowo dochodzi do zapadania się łuku przyśrodkowego, koślawości pięty (odchylenia tyłostopia na zewnątrz) oraz odwiedzenia i rotacji zewnętrznej przodostopia. Zaburzenia te obciążają kompleks więzadeł odpowiedzialnych za bierną stabilizację łuku – przede wszystkim więzadło piętowo-łódkowe podeszwowe (spring ligament). Jego rozciągnięcie lub uszkodzenie dodatkowo nasila deformację.
W miarę progresji dochodzi również do niewydolności więzadła trójgraniastego stawu skokowego, które w fizjologicznych warunkach zapobiega koślawości i rotacji zewnętrznej kości skokowej. Gdy struktury te przestają kompensować nieprawidłowe ustawienie stopy, deformacja ulega utrwaleniu.W zaawansowanych stadiach choroby proces prowadzi do sztywności stopy, utrwalonej deformacji oraz rozwoju zmian zwyrodnieniowych w stawach stępu – przede wszystkim skokowo-piętowym oraz piętowo-łódkowym, a w najbardziej zaawansowanych przypadkach również w stawie skokowym. Powoduje to istotne ograniczenie funkcji, zaburzenia chodu i często konieczność leczenia operacyjnego.
Obraz kliniczny
(Szczegółowy opis objawów i ich dynamiki)
Stopa płasko-koślawa nabyta charakteryzuje się zestawem objawów bólowych i deformacji wynikających z postępującej niewydolności ścięgna piszczelowego tylnego oraz osłabienia struktur stabilizujących łuk przyśrodkowy. Typowe objawy i dolegliwości obejmują:
- Ból po przyśrodkowej stronie stopy i za kostką przyśrodkową, najczęściej w przebiegu ścięgna piszczelowego tylnego; początkowo pojawia się po dłuższym chodzeniu, a w późniejszych stadiach również w spoczynku.
- Obniżenie łuku przyśrodkowego stopy (płaskostopie), zwykle jednostronne lub wyraźniej zaznaczone po jednej stronie, bardziej widoczne podczas obciążenia.
- Koślawe ustawienie tyłostopia – przy oglądaniu stopy od tyłu pięta wyraźnie odchyla się na zewnątrz (nadmierna pronacja).
- Rotacja i odwiedzenie przodostopia, często z widoczną większą liczby palców po stronie bocznej przy obserwacji od tyłu stopy.
- Trudności lub niemożność stania na palcach jednej nogi, spowodowane osłabieniem zgięcia podeszwowego i niewydolnością mięśnia piszczelowego tylnego.
- W zaawansowanych stadiach:
- utrwalona, sztywna deformacja,
- ból po bocznej stronie stopy, wynikający z konfliktu podskokowego lub podstrzałkowego,
- ograniczenie ruchomości stawów stępu i pogarszająca się wydolność chodu,
- trudności w doborze obuwia oraz szybkie zmęczenie podczas chodzenia,
- uczucie „uciekania” stopy na zewnątrz lub niestabilności podczas stania i dynamicznego chodu.
Typy i odmiany (klasyfikacja Johnsona i Stroma / Myersona)
Stopnie zaawansowania choroby. Każda faza charakteryzuje się innym obrazem klinicznym i wymaga odmiennego podejścia terapeutycznego — od leczenia zachowawczego we wczesnych stadiach, po leczenie operacyjne w stadiach zaawansowanych.
Stopień I
Zapalenie i obrzęk ścięgna mięśnia piszczelowego tylnego bez widocznej deformacji stopy; funkcja ścięgna pozostaje zachowana.
- Objawy wynikają głównie z tendinopatii i przeciążenia ścięgna.
- Łuk przyśrodkowy jest prawidłowy lub tylko minimalnie obniżony.
- W tej fazie stosuje się leczenie zachowawcze (odpoczynek, ortezy, rehabilitacja ukierunkowana na mięsień piszczelowy tylny), które przynosi bardzo dobre efekty.
Stopień II
Częściowe uszkodzenie ścięgna z pojawieniem się deformacji płasko-koślawej. Deformacja jest widoczna podczas obciążenia, a wydolność ścięgna jest istotnie osłabiona.
IIA – deformacja elastyczna, odwracalna
- Deformacja korygowalna biernie.
- Brak zmian zwyrodnieniowych w stawach stępu.
- Leczenie zwykle rozpoczyna się od rozbudowanego leczenia zachowawczego — wkładek, butów stabilizujących, fizjoterapii; u części pacjentów możliwe jest uniknięcie zabiegu lub jego odroczenie.
IIB – deformacja sztywna, częściowo utrwalona
- Ograniczona możliwość biernej korekcji.
- Towarzyszy jej niewydolność więzadłowa, zwłaszcza spring ligament.
- Leczenie zachowawcze przynosi ograniczone efekty; często konieczne jest leczenie operacyjne, obejmujące rekonstrukcję ścięgna i procedury kostne (osteotomie pięty, korekcje przodostopia).
Stopień III
Utrwalona deformacja, sztywność stopy i zmiany zwyrodnieniowe stawów stępu.
- Deformacja nie daje się skorygować biernie.
- Obecne są wyraźne zmiany zwyrodnieniowe w obrębie stawów skokowo-piętowego i piętowo-łódkowego.
- Leczenie zachowawcze ma jedynie charakter objawowy; leczeniem z wyboru są procedury operacyjne, zwykle w formie artrodezy korekcyjnej (np. podwójna lub potrójna artrodeza).
Stopień IV
Zajęcie stawu skokowego oraz wtórna niestabilność i koślawość kostki wynikająca z uszkodzenia więzadła trójgraniastego. Wymaga zaawansowanego leczenia operacyjnego, często łączącego korekcję stopy z rekonstrukcją więzadła trójgraniastego, stabilizacją stawu skokowego lub artrodezą. Deformacja obejmuje już nie tylko stopę, ale również staw skokowy. Następuje koślawość kostki i rotacja zewnętrzna kości skokowej.
Diagnostyka różnicowa
(Choroby o podobnych objawach)
W procesie diagnostycznym należy uwzględnić szereg schorzeń, które mogą dawać obraz zbliżony do stopy płasko-koślawej nabytej lub objawiać się bólem i zaburzeniami chodu w obrębie stopy. Prawidłowe różnicowanie jest kluczowe dla właściwego leczenia, ponieważ część tych jednostek chorobowych ma odmienny przebieg, etiologię i wymagania terapeutyczne.
- Koalicje stępu – najczęściej skokowo-łódkowa lub piętowo-skokowa. Są to wrodzone nieprawidłowości rozwoju, w których dwie kości stępu pozostają połączone kostnie, chrzęstnie lub włókniście. Występują u ok. 5% populacji. Mogą powodować ból, ograniczenie ruchomości i sztywność stopy, ale deformacja pojawia się zwykle wcześniej niż w PCFD i nie jest związana z niewydolnością ścięgna piszczelowego tylnego.
- Wrodzone płaskostopie – obecne od dzieciństwa, często obustronne, bez bólu w początkowych latach życia. Często współistnieje z uogólnioną wiotkością więzadłową. W przeciwieństwie do PCFD deformacja nie jest nabyta i nie narasta progresywnie w wieku dorosłym.
- Reumatoidalna stopa – złożone deformacje wielostawowe, zwykle obustronne, związane z przewlekłym procesem zapalnym. Towarzyszą im typowe objawy RZS w innych lokalizacjach (dłonie, kolana). U podstaw schorzenia leży zapalenie błony maziowej, a nie niewydolność struktur przyśrodkowych stopy.
- Zespół cieśni kanału stępu (tarsal tunnel syndrome) – drętwienie, pieczenie i ból podeszwy lub przyśrodkowej strony stopy, ale bez obecności koślawości tyłostopia czy opadania łuku. Objawy wynikają z ucisku nerwu piszczelowego w kanale stępu.
- Uszkodzenie ścięgna Achillesa – prowadzi do osłabienia zgięcia podeszwowego i zaburzeń chodu, jednak bez zapadania łuku przyśrodkowego ani koślawości pięty. Lokalizacja bólu i deficyty funkcjonalne różnią się od PCFD.
- Artropatia neuropatyczna (stopa Charcota) – ciężka, postępująca destrukcja stawów stopy i stawu skokowego u pacjentów z neuropatią, najczęściej cukrzycową. Charakteryzuje się obrzękiem, ociepleniem i niestabilnością stopy, a deformacje mogą narastać gwałtownie — odmiennie niż w PCFD.
Postępowanie terapeutyczne
Leczenie stopy płasko-koślawej nabytej zależy bezpośrednio od stopnia zaawansowania deformacji oraz od tego, czy zmiany są jeszcze odwracalne, czy już utrwalone. We wczesnych etapach choroby (I–IIA) możliwe jest skuteczne zastosowanie leczenia zachowawczego, które zmniejsza ból, poprawia stabilność stopy i pozwala zahamować progresję deformacji.
W bardziej zaawansowanych stadiach (IIB–IV), gdy deformacja staje się sztywna, a ścięgno piszczelowe tylne i struktury więzadłowe są niewydolne, konieczne jest leczenie operacyjne, którego celem jest przywrócenie prawidłowej osi stopy, stabilności oraz funkcji całej kończyny dolnej.
Leczenie zachowawcze (etapy I–IIA)
We wczesnych stadiach choroby — gdy deformacja jest elastyczna, a funkcja ścięgna piszczelowego tylnego częściowo zachowana — leczenie zachowawcze stanowi metodę pierwszego wyboru i w wielu przypadkach pozwala uniknąć interwencji chirurgicznej. Jego celem jest zmniejszenie bólu, odciążenie uszkodzonych struktur, poprawa biomechaniki stopy oraz wzmocnienie mięśni odpowiedzialnych za stabilizację łuku przyśrodkowego. Najważniejsze elementy leczenia zachowawczego obejmują:
1. Ograniczenie obciążeń i odpoczynek
- Zalecane szczególnie w fazie zaostrzenia bólu, kiedy aktywność nasila objawy.
- Dobre efekty daje czasowe zmniejszenie aktywności sportowej i rezygnacja z chodzenia po nierównym terenie.
2. Wkładki ortopedyczne
- Indywidualnie dopasowane wkładki z podporą łuku przyśrodkowego oraz elementami stabilizującymi piętę.
- Ich celem jest przywrócenie prawidłowego rozkładu obciążeń oraz ograniczenie nadmiernej pronacji.
- W wielu przypadkach zmniejszają ból już po kilku tygodniach regularnego stosowania.
3. Obuwie stabilizujące i ortezy
- Buty o usztywnionym zapiętku i solidnej podeszwie pomagają ograniczyć koślawość tyłostopia.
- W bardziej nasilonychfazach choroby stosuje się ortezy typu walker, które czasowo odciążają ścięgno piszczelowe tylne i struktury więzadłowe, umożliwiając ich regenerację.
4. Fizjoterapia ukierunkowana na stabilizację przyśrodkową
- Wzmacnianie mięśnia piszczelowego tylnego — kluczowego stabilizatora łuku przyśrodkowego.
- Wzmacnianie mięśni krótkich stopy, które biernie wspierają łuk podłużny.
- Stretching ścięgna Achillesa i mięśni łydki, co poprawia biomechanikę stopy i zmniejsza przeciążenia przyśrodkowe.
- Trening propriocepcji i stabilizacji — ćwiczenia równoważne, praca na niestabilnym podłożu, reedukacja chodu.
Regularna fizjoterapia pozwala spowolnić progresję choroby i poprawić komfort chodzenia.
5. Farmakoterapia i metody wspomagające
- Leki przeciwzapalne (NLPZ) w celu redukcji bólu i stanu zapalnego.
- Krioterapia lub inne metody fizykoterapii (np. laseroterapia, ultradźwięki) w fazach bólowych.
- Krótkotrwałe unieruchomienie w ortezie w przypadku ostrego zapalenia pochewki ścięgna.
Leczenie operacyjne (etapy IIB–IV)
W zaawansowanych stadiach choroby — gdy deformacja stopy jest częściowo lub całkowicie utrwalona, a funkcja ścięgna piszczelowego tylnego znacznie osłabiona — leczenie operacyjne staje się koniecznością, aby przywrócić prawidłową oś stopy, poprawić jej stabilność i zapobiec dalszym zmianom zwyrodnieniowym.
Celem leczenia jest zarówno poprawa ustawienia stopy, jak i odtworzenie równowagi mięśniowo-więzadłowej, co pozwala odzyskać prawidłową biomechanikę chodu.
Najważniejsze techniki operacyjne stosowane w leczeniu PCFD
1. Rekonstrukcja ścięgna piszczelowego tylnego
(Wskazania: etapy IIB–III, uszkodzenie częściowe lub niewydolność ścięgna)
Podstawowym elementem naprawy w przypadku niewydolności ścięgna jest transfer ścięgna zginacza długiego palucha (FDL). FDL przejmuje funkcję osłabionego ścięgna piszczelowego tylnego, wzmacnia stabilizację łuku przyśrodkowego i poprawia zgięcie podeszwowe. Rekonstrukcja rzadko wykonywana jest jako procedura samodzielna — zwykle łączy się ją z korekcją kostną.
2. Osteotomie kości piętowej
(Wskazania: etap IIB–III, deformacja utrwalona lub sztywna)
Najczęściej stosowaną techniką jesttechnikąjest osteotomia kości piętowej z jej przyśrodkowym przesunięciem, co pozwala przywrócić prawidłową oś tyłostopia i zmniejszyć koślawość pięty.
Osteotomia pełni kluczową rolę w korekcji osiowej — przesuwa obciążenie na część przyśrodkową stopy i wspomaga funkcję nowo zrekonstruowanego ścięgna.
3. Zaawansowane korekcje kostne i artrodezy
(Wskazania: etap III — deformacja sztywna, zmiany zwyrodnieniowe stawów stępu)
Gdy deformacja jest niefunkcjonalna i nie daje się skorygować biernie, a w stawach stępu występują zmiany zwyrodnieniowe, wykonuje się artrodezy korekcyjne.
Najczęściej stosowana jest potrójna artrodeza obejmująca:
- staw skokowo-piętowy,
- staw skokowoo-łódkowy,
- często staw piętowo-sześcienny.
Celem artrodezy jest trwała stabilizacja, korekcja deformacji i zniesienie bólu wynikającego z przeciążenia stawów.
4. Leczenie operacyjne w stopniu IV — zajęcie stawu skokowego
(Wskazania: niewydolność więzadła trójgraniastego, koślawość kostki)
W najbardziej zaawansowanych stadiach deformacja obejmuje nie tylko stopę, ale także staw skokowy, prowadząc do niestabilności i koślawości kostki.W takich przypadkach procedury obejmują:
- rekonstrukcję więzadła trójgraniastego,
- stabilizację stawu skokowego (np. artrodeza skokowo-goleniowa lub procedury korekcyjne),
- wykonanie dodatkowych osteotomii i stabilizacji stopy w celu odtworzenia prawidłowej osi kończyny.
Celem interwencji jest uzyskanie stabilnego, funkcjonalnego stawu skokowego i przywrócenie zdolności do bezbolesnego obciążania.
Prognostyka
Rokowanie w stopie płasko-koślawej nabytej zależy przede wszystkim od momentu rozpoznania choroby i etapu jej rozwoju, na którym wdrożono leczenie. We wczesnych stadiach (I–IIA), gdy deformacja jest jeszcze elastyczna i odwracalna, odpowiednio prowadzone leczenie zachowawcze obejmujące odciążenie, wkładki ortopedyczne i fizjoterapię, pozwala w wielu przypadkach zahamować progresję choroby, ustabilizować łuk przyśrodkowy oraz uzyskać pełną sprawności bez konieczności operacji.
Brak leczenia lub jego znaczne opóźnienie prowadzi do utrwalenia deformacji, narastającego bólu i przeciążenia stawów stępu. W zaawansowanych etapach (IIB–IV) dochodzi do uszkodzeń więzadłowych, degeneracji stawów oraz pogłębiania koślawości tyłostopia i niestabilności stawu skokowego, co powoduje trwałe ograniczenie funkcji i często wymaga leczenia chirurgicznego.
Po leczeniu operacyjnym rokowania są na ogół dobre — u większości pacjentów obserwuje się znaczną redukcję bólu, poprawę stabilności i jakości chodu oraz przywrócenie prawidłowej osi stopy. Należy jednak podkreślić, że powrót do pełnej funkcji wymaga długotrwałej, ukierunkowanej rehabilitacji i ścisłej współpracy pacjenta z zespołem fizjoterapeutycznym.
Innowacje w terapii
W ostatnich latach nastąpił wyraźny postęp w leczeniu stopy płasko-koślawej nabytej, obejmujący zarówno techniki operacyjne, jak i rozwiązania wspierające terapię zachowawczą. Rozwój technologii implantów, metod obrazowania, materiałów biologicznych oraz zaawansowanej diagnostyki funkcjonalnej, pozwalają na bardziej precyzyjną korekcję deformacji, szybszą regenerację tkanek i skrócenie czasu powrotu do aktywności.
I. Małoinwazyjne osteotomie korekcyjne
Wykonywane z użyciem systemów śrub pogrążonych i precyzyjnych prowadnic, które umożliwiają:
- minimalizację urazu tkanek miękkich,
- dokładne przywrócenie osi tyłostopia,
- szybszą rekonwalescencję i mniejsze ryzyko powikłań.
Techniki te są szczególnie przydatne w korekcji deformacji w etapach IIB–III.
II. Indywidualne wkładki ortopedyczne drukowane w technologii 3D
Nowoczesne systemy skanowania i druku 3D pozwalają na tworzenie wkładek:
- idealnie dopasowanych do anatomii pacjenta,
- zoptymalizowanych pod względem sztywności i elastyczności,
- wspierających korekcję osi stopy oraz poprawiających rozkład obciążeń.
Rozwiązanie to stanowi wartościowe uzupełnienie leczenia zachowawczego w etapach I–IIA.
III. Internal Brace spring ligament
Polega na wzmocnieniu więzadła piętowo-łódkowego – spring ligament taśmą syntetyczną (Internal Brace), bardzo skuteczna metoda zwłaszcza, że próby naprawy uszkodzonego więzadła z powodu jego właściwości są nieskuteczne. Najczęściej jest to połączone z przeniesieniem zginacza długiego palucha (FDL transfer) i osteotomią kości piętowej (często wykonywaną metodami małoinwazyjnymi).
IV. Nowoczesne systemy artrodezy
Nowe generacje implantów do artrodezy — niskoprofilowe lub w pełni zlicowane (flush with bone) — zapewniają:
- stabilną korekcję deformacji,
- minimalizację ryzyka podrażnienia skóry i tkanek miękkich,
- mniejsze ryzyko obluzowania implantów,
- lepszą integrację kostną i przewidywalność wyników.
Rozwiązania te są szczególnie istotne w leczeniu zaawansowanych stadiów III–IV.
V. Terapie biologiczne – PRP, BMAC, komórki macierzyste
Stosowane obecnie głównie w ramach terapii wspierających i badań, metody te mają na celu:
- poprawę regeneracji ścięgna piszczelowego tylnego,
- wspomaganie procesów gojenia więzadeł,
- redukcję stanu zapalnego i mikrourazów.
Choć w leczeniu PCFD ich rola jest nadal przedmiotem badań, w wybranych przypadkach mogą stanowić cenne uzupełnienie leczenia zachowawczego.
Podsumowanie
Stopa płasko-koślawa nabyta (PCFD) to postępująca deformacja o podłożu przeciążeniowo-degeneracyjnym, która bez właściwej diagnostyki i leczenia może prowadzić do trwałych zmian i znacznego ograniczenia sprawności. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie zachowawcze pozwalają skutecznie zahamować jej rozwój, a w zaawansowanych stadiach leczenie operacyjne umożliwia przywrócenie prawidłowej osi i stabilności stopy.
